O século XIX
Contexto sociocultural:
- Poboación 1.500.000
habitantes; o 80% rural, na segunda metade
uns 500.000 emigrantes.
- Guerra contra os franceses
(1808-1814)
- Cortes de Cádiz. Constitución
de 1812
- absolutismo (1814-20)
- acepta a Constitución (1820-23)
- absolutista (1823-1833)
- Isabel II (1833-1868):
- Enfrentamentos entre moderados e progresistas
- período liberal
- 1846: Mártires de Carral e Xunta Superior do Goberno de Galicia
- 1ª República (1873)
- Restauración borbónica
(1875) froito do pacto entre alta burguesía e oligarquía
realista que desemboca no caciquismo.
- 1891: Asociación Rexionalista
Galega, 1º partigo galego non depdendente, defende
o autogoberno de Galicia, liderado por Alfredo Brañas e Manuel
Murguía.
Primeiros escritos:
- Diálogos propagandísticos
e romances satíricos:
- Contra os franceses:
- “Un labrador
que foi sarxento ós soldados do novo alistamento”
- “Proezas
de Galicia” (1810) de X. Fernández Neira.
- Contra a Igrexa:
- “O tío farruco” de Pedro Boedo: contra os dereitos
da Igrexa
(dereitos de estola e pé de altar).
- “Os rogos dun gallego establecido en Londres....” de Manuel Pardo
de Andrade (1813) Romance satírico contra da Inquisición.
- Teatro:
- Pezas non conservadas escritas na guerra da Independencia
- “A casamenteira” de Antonio Benito Fandiño (1812)
- Vilancicos de Nadal:
- Unha alborada, unha muiñeira e un alalá compostos por Fandiño e
interpretados
polos presos no cárcere de santiago na Noiteboa de 1812.
- Conservados na catedral de Mondoñedo: anónimos e da autoría de
Antonio de
Castro e Neira e Lois Corral
Os Precursores:
- Escritores en galego
anteriores a 1863 (data de Cantares Gallegos)
- Primeiros Xogos Florais
na Coruña (1861), á semellanza dos cataláns de 1859;
Obras recollidas por Antonio de la Iglesia no Album de la Caridad.
- Francisco Añón obtivo
un accesit nos Xogos polo seu poema “A Galicia”;
Presidente de Galicia Literaria, fundada en Madrid por Vesteiro Torres
en 1875,
foi expulsado a Portugal polo seu “Hymno dos povos”.
- 1º libro en galego
“A gaita gallega” (1853) de Xoán Manoel Pintos
- Vicente Turnes: vilancicos
de nadal e poemas no Álbum de la Caridad.
- Nicomedes Pastor Díaz:
ministro que acelerou o retorno dos exiliados a raíz
do levantamento de 1846; dúas composicións de estilo neoclásico:
“Égloga de
Belmiro e Benigno” e “Alborada”.
- Alberto Camino: vilancicos
de nadal e composicións en semellanza coas
de Cantares de Rosa
Historiadores:
- Manuel Murguía:
- 1º presidente (1905) da Real Academia Galega
- Discurso en galego nos Xogos Florais de Tui en 1891
- “Historia de Galicia”
- Andrés Martínez Salazar:
- Dirixiu o Arquivo Histórico de Galicia
- 2º presidente da Real Academia Galega (1923)
- Publicou textos como Crónica Troiana, as Partidas de Afonso X,
poesías de
Añón,...
- Fundou a colección Bilbioteca Gallega en 1885, na que se publicou
“El Idioma
Gallego” de A.de la Iglesia, “Aires da miña terra”
de Currros,
“Queixumes dos pinos” de Pondal,...
Lingüístas:
- Francisco Mirás: publica
o primeiro “Compendio de Gramática Gallego-Castellana” en 1864.
- Xoán Antonio Saco e
Arce, publica a primeira “Gramática Gallega” feita por un especialista
- Marcial Valladares:
“Diccionario Gallego-Castellano” (1884) e
“Elementos
de Gramática Gallega” (inéditos ata 1970)
Prosa:
- Marcial Valladares:
- A Estrada
- poesía costumista popular
- 1ª novela galega: “Maxina ou a filla espúrea”
- Valentín Lamas Carvajal:
- Ourense
- poeta e xornalista
- “Saudades gallegas “ (1880)
- “O catecismo do labrego”
- “A musa das Aldeas” (1890): canto á vida rural
- Antonio López Ferreiro:
- Santiago
- Coengo da catedral
- Novela histórica:
- A tecedeira de Bonaval
- O castelo de Pambre
- O niño de pombas
- “Historia da catedral de Santiago”
- Manuel Leiras Pulepiro:
- Mondoñedo
- “Cantares gallegos”
- toma o mito do Mariscal pardo de Cela
Teatro:
- Antonio Benito Fandiño:
“A casamenteira” (principios do XIX)
- histórico:
- Xoán Cuveiro Piñol: “Pedro Madruga” (teatro histórico)
-social-costumista: iníciase
en galego o teatro en prosa de temática anticaciquil
- Francisco de la Iglesia: “A fonte do xuramento”
- Manuel Lugrís Freire: “A ponte” e “ Mareiras”
- Galo salinas: “¡Filla!”