Día das Letras Galegas

O 17 de maio de 1863, Rosalía de Castro dedicaba o seu poemario "Cantares Gallegos" a Fernán Caballero. En 1963, no centenario de tal fito, a Real Academia Galega a proposta do seu académico Francisco Fernández del Riego, decidiu conmemoralo instituíndo o "Día das Letras Galegas". Istos son todos os homenaxeados ata hoxe..

______________________________________

Incorpóranse algúns traballos sinalados con , feitos por moz@s de Bacharelato



2008

Xosé María Álvarez Blázquez
Tui (1915) Vigo (1985)67)

Militou no Partido Galeguista e fundou as editoriais Monterrey (1950) e Castrelos (1964). Xa en 1962 ingresou na Real Academia Galega. Publicou a obra infantil "A pega rabilongo e outras historias de tesouros" e "Poemas de ti e de min", "Roseira do teu mencer", "Canle egredo" e "Cancioneiro de Monfero" , obra clave do neotrobadorismo; e varias escolmas de poesía galega e medieval.

Se me quiserdes dicer
ua ren, mía señor,
terríavolo por ben:
qué cousa sexa peior,
de homen con coyta morrer
ou de viver con tristén?

"Cancioneiro de monfero"

2007

María Mariño Carou Noia (1918) O Courel (1967)

Logo de vivir en varios lugares de Galicia retirouse a O Courel (Lugo) onde morrería prematuramente. En 1963 publica "Palabra no Tempo" e anos máis tarde, xa en 1990, o Concello de Noia publicou o seu inédito "Verba que comenza". Poeta próxima por veciñanza e amizade a Novoneyra, coincide con el no tema propiciado pola serra e o seu cosmos.

Deixa, amiga, ós nosos pes,
fríos polo teu ver,
algo do noso sentir,
do són que tí fas fuxir
amiga, por aquil nacer.

"Palabra no tempo"

2006

Manuel Lugrís Freire
Sada-A Coruña (1863) A Coruña (1940)

   Manuel Lugrís Freire, emigrou a A Habana onde
publica o seu primeiro libro de poemas "Soidades"
cunha carta-prólogo de Curros Enríquez. A súa
poesía segue tamén as influencias de Cabanillas
e Pondal. Estreou na Coruña o primeiro drama en
galego en prosa "A ponte". Foi cofundador e, en
1934, presidente da Real Academia Galega. Tamén
colaborou na redacción do Estatuto de Autonomía
de Galiza.
É empreado do untamento
dende hai un ano o rapás,
e doulle por aprendere
nosa lingua sin igual
por dar gusto ós do concexo
que cando sinten baduar
en castellano, reviran
o fuciño e dicen: «Bah!
esa fala solo é boa
para a xente de acolá
que ten miolo de cortiza
e minten e non hai máis.

"A costureira d'aldea"

2005

Lorenzo Varela
Monterroso (1916) Madrid (1978)

  Xesús Manuel Lorenzo Varela Vázquez, foi
xornalista, crítico de arte e poeta da xeración
do 36. Estudiou en Lugo onde fixo amizade con
Anxel Fole. Xa en Madrid relaciónase con Dieste,
Laxeiro, Colmeiro, Alberti, Lorca e Machado. 
Exíliase a Francia, México e Arxentina. Retorna
a Galiza en 1976.
Na noite senlleira,
no liño tecido,
na madeira tenra
dos vellos castiros.
Na vida, na morte,
no amor e no ren,
loubareite,
Lugo de aceiro e mel.

"Lugo"

2004

Xaquín Lourenzo
Ourense (1907) Lobeira-Ourense (1987)

   Xaquín María Perfecto Lorenzo Fernández,
etnógrafo da chamada Xeración Nós. En 1932
é nomeado director do Museo Etnográfico do
Seminario de Estudos Galegos. Colaborou a prol
do Estatuto de Autonomía no 1936. Ingresa en
1951 na Real Academia Galega no posto que
ocupara Antón Noriega Varela.
   Diz a lenda que o Santo Cristo de Ourense
se trata dunha imaxe tallada pol-o mesmo
Nicodemus e que apareceu flotando no mar,
onda o cabo Fisterra; elí foi recollida por un
santo varón da casa dos Mariño, don Vasco
Pérez Mariño, que foi máis tarde bispo de
Ourense.

"O mar terra adentro"

2003

Antón  Avilés de Taramancos
Taramancos-Noia (1935) A Coruña (1992)
 No ano 1960 houbo de emigrar a Colombia
onde permaneceu ata 1980. Poeta e narrador,
entre as súas obras é de salientar o pemario
"Cantos caucanos" co que acadou o Premio
Nacional da Crítica de 1985. e o libro de relatos
"Nova crónica das Indias". Póstumo é o seu
poemario "Última fuxida a Harar" co que
acadou o Premio da Crítica Galega de 1993.
   Que a terra me conforte,
a terra fresca
onde meus pais lavraron,
e sinta o seu lentor
e sinta a saiba
subir polas raices até o corpo
dos grandes castiñeiros.
Só por sentir as rulas
pousar-se levemente na saudade.

"Última fuxida a Hara

2002

Frei Martín Sarmiento
Villafranca (1903) Madrid (1986)

   Su verdadero nombre era Pedro José García
Balboa. Hijo de pontevedreses profesó de benedictino en San Martín de Madrid (1710), donde tomó el seudónimo. Fue cronista general de la orden benedictina. Escribió sobre historia natural, folclore, poesía, religión, etnografía, historia, filología,... Dio gran importancia a la "enseñanza en gallego" en nuestras escuelas. Precursor de los precursores y la mejor representación de los "ilustrados".
   Sentáronse todos,
no campiño seco,
ollando ás de veces,
á vila en dereito.
   Alí merendaron
grandes e pequenos,
xuntaron merendas,
e todos comeron.
   Tampouco faltóu
para o cumprimento,
pantrigo da vila,
viño do Ribeiro.

"Coloquio de 24 gallegos rústicos"              

2001

Eladio Rodríguez González
Leiro (1864) A Coruña (1949)

   Fué uno de los cuarenta miembros
fundadores de la R.A.G. Dirigió el jornal
"El Noroeste" y colaboró en "Revista
Galega" y "Galicia". Publicó los poemarios
"Folerpas", “Raza e Terra” e “Oraciós
campesiñas”. Su poesía costumbrista está
muy influenciada por Lamas Carvajal, Curros,
Cabanillas y Pondal. La obra que le ocupó
toda su vida fue el "Diccionario enciclopédico
Gallego-Castellano".
   Deixa que os bardos
da nosa terra
canten as tuas grorias
e as tuas grandezas;
deixa que anuncien con voz profética
tuas libertades;
deixa que alcendan
o fogo santo
da independencia...

"¡Galicia, esperta!"

2000

Manuel Murguía 
Arteixo (1833) A Coruña (1923)

   En 1850 escribe su primera novela "Desde
el cielo". Su libro de lecturas "La primera luz",
es declarado de interés para las escuelas
gallegas. Se casa en Madrid con Rosalía de
Castro y en 1856 escribe el primer tomo
de su "Historia de Galicia". Después de morir
Rosalía escribe "Los precursores" y es
nombrado Cronista Oficial del Reino de Galicia.
Fue el primer presidente de la Real Academia
Gallega desde 1905 hasta 1923.
   Se eu fora un Zorrilla a quen a Real
Academia Española lle permitiu na súa
escolla trocar o obrigado discurso de
recpeción en un poema de groria e
inmensa poesía, e me fose posibre darvos
o gran poema en que Galicia pide se fale
do poeta por excelenza, este discurso meu
sería nesta hora un digno homenaxe a
Pondal na lengua que el falaba e coa
inspiración que as musas lle asistían.

"Discurso na Real Academia Galega"

1999

Roberto Blanco Torres 
Cuntis (1891) Entrimo (1936)

   Jornalista y poeta. Emigra a Cuba donde
dirige los periódicos bilingües "La Alborada" 
"La Tierra Gallega". Regresa a Galicia en
1916 donde dirige numerosos periódicos de
la época. Ocupó altos cargos durante la
República. Publicó el poemario "Orballo da
media noite" y una colección de artículos
y ensayos.
   Unha noite fuxeu da casa, e pol-a mañán
collérono na fraga e o pai doulle unha
tolena tremenda. Despois dormía nún
curruncho do faiado, coa porta pechada.
Non facía mais que traballar: ir co gando,
e botar a auga, rozar o toxo, cargar a leña
no carro, e lêr, lêr n-aquelas follas vellas,
todas molidas, roídas pol-a polilla.

"O derradeiro viaxe"

1998

Martín Codax - Mendiño 
Ría de Vigo (s.XIII-XIV)

   Martín Codax figura con tres apelativos:
Codax, Moxa o de Vigo. Es el juglar gallego-
portugués más conocido, pues sus cantigas
son las únicas de las que se conoce la
música, conservadas en el "Pergamiño Vindel"
   Del juglar Meendiño, poco se conoce, pero
en la única cantiga que se conoce de él hace
referencia a la ermita de la isla de San Simón,
en la ría de Vigo.
Ondas do mar de Vigo,
se vistes meu amigo?
   E ay Deus, se verrá cedo!
Ondas do mar levado,
se vistes meu amado?
   E ay Deus, se verrá cedo!
Se vistes meu amigo,
o por que eu suspiro?
   E ay Deus, se verrá cedo!
Se vistes meu amado,
por que ey gran coydado?
   E ay Deus, se verrá cedo!

"Pergamiño Vindel"(M.Codax)

1997

Documento PPS

Ánxel  Fole Sánchez
Lugo (1903-1986)

   Narrador y periodista. Su prosa se
caracteriza por reflejar al máximo la lengua
oral, sobre todo en sus cuentos o relatos
cortos, más para ser contados que leidos.
Gran riqueza léxica y dialectal. "A lus do
candil", "Escrito na néboa" y "Terra brava"
son alguna de sus obras más destacadas.
   Pido perdón pol-o meu xeito de escribi-lo
galego, ínque sabendo que non teño por qué
pedilo. Sempre teiméi de escribire un galego
que fose galego falado. E conservá-la súa
fonética, non alterala na escritura. Por iso
mesmo conservo os guiós, que lle dan á
escritura do galego un certo aspeuto
ortopédico. Arrepresentar o galego asegún
se fala é unha procura vella en min.

"Contos da néboa"   

1996

Xesús  Ferro Couselo 
Valga (1906) Pontevedra (1975)

   Licenciado en Historia. En Ourense dirige
el Museo Arqueológico y el Archivo Histórico
Provincial. En 1946 presenta su tesis doctoral
"Los petroglifos de términos y las insculturas
rupestres" dirigida por Armando Cotarelo
Valledor. Su obra más conocida es "A vida e a
fala dos devanceiros":
    Prós que a cotío aposámolos ollos nos
estormentos medievais en galego, que a
milleiros se conservan aínda nos arquivos,
non é ningún segredo que o noso idioma
acadou o meirande desenrolo na Baixa
Idade Media.

"De cómo os escribáns..."

1995

Rafael Dieste Gonçalvez 
Rianxo (1899) A Coruña (1982)

   En 1926 publica el libro de cuentos "Dos
arquivos do trasno" y un año después la obra
de teatro "A fiestra valdeira". Destacado
intelectual republicano dirige la revista "Nova
Galiza" fundada por Castelao en Barcelona
(1937). Emigra a Argentina después de la
guerra trabajando en la Editorial Atlántida.
Regresa en 1961 a Galicia. Ingresa en la
R.A.G. con el discurso "A vontade de estilo
na fala popular".
    Os seus pés, case sempre nús,
esparrancados do moito trotar e
acorazados de pel córnea contra a
carraxe de toxos e preduscos, calzan
ás vegadas choqueiras ruinas, e
destonces o vagamundo mostra certa
fachenda no andar.

"O vagabundo"
   

1994

Luis Seoane López Bos
Bos Aires (1910) A Coruña (1979)

   Colabora en Lugo con Anxel Fole en la
revista "Yunque". En 1936 vuelve a Buenos
Aires, donde dirige la revista "Galicia" del
Centro Galego. El I.A. Gráficas de Nova York
selecciona su "Homenaje a la Torre de
Hércules" como uno de los mejores libros de
dibujos del mundo entre 1935-1945. Publica
varios poemarios: "Galicia emigrante" y "As
cicatrices". En lo años 60 vuelve a Galicia,
onde funda con Isaac Díaz Pardo el
Laboratorio de Formas de Galicia.
   Cando os acróbatas e contorsionistas
e a muller con barbas
entoaban a súa cantiga de pelengrinos,
de vagamundos pelengrinos,
a belida moza errante
de ouro trsite e rosa
perdía no salto súa vida
de triste rosa e ouro.

"Na brétema Sant-iago"

1993

Eduardo Blanco Amor
Ourense (1900) Vigo (1979)

   Poeta antes de 1936, escribió "Romances
galegos" y "Poema en catro tempos" y prologó
los "Seis poemas galegos" de Federico García
Lorca. Como narrador publicó "Os biosbardos",
"A esmorga", llevada al cine, y "Xente ó
lonxe", considerada por muchos la más
importante novela gallega de todos los
tiempos. También publicó "Farsa para títeres"
y "Teatro para a xente".
   A verdade é a verdade. Se cadra, eu
non son mellor nin pior ca iles, pero niste
caso eu tiña mentes de ser deicadiamente
doutro xeito, que vén sere o mesmo... Con
que pilláronme polas mans e fixéronme dar
voltas coíles e fixéronme rir e roldabamos
todos tres a rir, e da gargallada dos tres
saía a voce de Milhomes que cando ri
somella unha galiña, que por iso non me
asusta rir coíl onde hai xente, porque
chama moito a atención.

"A esmorga" 

1992

Fermín Bouza-Brey 
Ponteareas (1901) Santiago (1973)

   Cofundador del Seminario de Estudios
Gallegos, es considerado el iniciador del
"neotrovadorismo" con su poemario "Nao
senlleira". Investigador y divulgador de
nuestra arqueología, etnografía y folclore, sus
trabajos se encuentran en los "Arquivos do 
Seminario", en el "Boletín da Real Academia
Gallega", en "Nós", en "A Nosa Terra", nos
"Cuadernos de Estudios Gallegos", etc.
   Elas eran sete naos
todas de enxebre cristal
-sete bágoas orfas de olllos
que as quixeran derramar-,
que cun paxaro prisado
por un mar témero van
-cada paxaro unha trova
virxe de beizo mortal-.

"Nao senlleira"

1991

Álvaro Cunqueiro Mora
Mondoñedo (1911) Vigo (1981)

   Fabulador, poeta, dramaturgo, ensayista e
incansable colaborador de la prensa gallega.
En 1932 publica el primer libro de poemas "Mar
ao norde" y en 1955 la primera obra narrativa,
"Merlín e familia". Alcanzó el Premio Nacional
de la Crítica (1958) con "As crónicas do
Sochantre" y el Premio Valle Inclán de
teatro con "A noite vai coma un río",
publicada en 1960.
   Nunca  galano coma iste, digo eu, lle foi
feito a un rapaz, e, coma dun corno
maravilloso, eu tiro fita tras fita, conto tras
conto, e cos meus propios ollos miro pasar
toda aquela troupada profana que a Merlín
acudía i aos seus sete saberes: en Merlín
anúncianse, tal as liñas dun xastre invisibre,
tódolos camiños do trasmundo. Il, o mestre,
facía o nó que lle pedían. Xa o veredes.

"Merlín e familia"  

1990

Luis Vázquez Fdez-Pimentel
Lugo (1895-1958)

   Médico de profesión. Como poeta se dio a
conocer en la revista luguesa "Ronsel", que
dirigían Correa Calderón a Álvaro Cebreiro. Su
poemario más importante, "Sombra do aire na
herba", fue publicado un año despues de su
muerte. Aficionado a la buena música,
proyectó junto con Bal y Gay, la creación de
un ballet gallego para el que llegó a escribir
algunos guiones.
Punteiros de gaita
acompañábano.
O pai, de negro;
       no mar, unha vela
            branca.
Os amiguiños levábano.
       Non pesaba nada.

 "Enterro do neno pobre"        

1989

Documento PPS

Celso Emilio Ferreiro
Celanova (1912) Vigo (1979)

   Con veintiún años publicó su primer libro de
poemas, "Cartafol de poesía". Pero es "Longa
noite de pedra", éxito literario gallego de la
posguerra, con el que se inicia una nueva
etapa de la poesía social, anteriormente
ejercida por Curros, Cabanillas o Luis Seoane.
Otras obras poéticas suyas son "Viaxe ao país
dos ananos", "O soño sulagado" y
"Antipoemas".
   O teito de pedra.
De pedra son os muros
i as tebras.
De pedra o chan
i as reixas.
As portas,
as cadeas,
o aire,
as fenestras
as olladas
son de pedra.
Os corazós dos homes
que ao lonxe espreitan
feitos están
tamén
de pedra.    "Longa noite de pedra" 

1988

Ramón Otero Pedrayo
Ourense (1888-1976)

   Polígrafo, orador y buen conocedor de
nuestra historia y geografía, es considerado el
patriarca de las letras gallegas. Perteneció a
las Irmandades da Fala, al Seminario de
Estudios Gallegos y al Partido Galleguista
Republicano, siendo diputado en Cortes.
Formó parte del grupo ourensano de la
Xeración Nós, que intentaba la europeización
de nuestra cultura; idea que recoge en la
novela "Arredor de si".
   E sin teimar nunha frase heroica,
atendendo mandado da concencia
histórica, podemos asegurare ser millor
unha Galiza probe falando galego que
unha rica usando outra língoa.

1987

Francisca Herrera Garrido
A Coruña (1869-1950)

   Primera mujer en ser elegida miembro
numerario de la Real Academia Gallega, si bien
nunca llegó a leer su discurso de ingreso. La
poeta romántica, que tuvo por modelo literario
a Rosalía de Castro, escribió "Sorrisas e
bágoas", "Almas de muller... volallas n'a luz" y
"Frores do paxareco". "Néveda" es su primera
y más larga novela.
   Por chas donar pra teu libro
¡despoxáronse das follas!
¡Dende que as levache é inverno,
nestas montaiñas nosas!
Deixa. Santa mulleriña,
dixa que humildiña envolva,
en amante relembranza,
teu ramo de "Follas Novas".

"Por qué o nomean "Follas Novas" 

1986

Aquilino Iglesia Alvariño
Abadín (1909) Santiago (1961)

   Miembro de la Real Academia Gallega y
fecundo "poeta do Norte de Lugo", uno de los
máximos representantes del "paisajismo
humanístico" en la poesía gallega. Fue un gran
crítico, ensayista y traductor al gallego de
textos clásicos latinos. Autor de "Cómaros
verdes", el primer libro de poemas en gallego
publicado después de la Guerra Civil.
   Os prados ca outonía verdegados,
son ledos de armentio e de pastores.
A erbe é mol e nova. O sol, morniño.
As álbores, máis outas e máis craras
como raias de tinta en vidro limpo.

"Cómaros verdes" 

1985

Antón Losada Diéguez
Boborás (1884) Pontevedra (1929)

   Tuvo el mérito de ser el animador del grupo
"Nós" y de presidir la I Asamblea Nacionalista
(Lugo 1918), verdadero acto de nacimiento
del nacionalismo gallego. Su escasa
producción escrita, principalmente ensayista,
se encuentra en las publicaciones de la época
"A Nosa Terra", "La Región", "Nós", etc. Fue
miembro de la Real Academia Gallega y del
Seminario de Estudios Gallegos.
   A fala galega ten dereito como tódalas
lingoas a facer colleita n-o lenguaxe técnico
fillo o mais d'el das lingoas crásicas adoando
as parolas ó seu mesmo xeito. Ningunha fala
se chama probre por facer tal achego.

"Encol da prosa galega"

1984

Armando Cotarelo Valledor
Vegadeo-Asturias (1879) Madrid (1950)

   Erudito y precursor del teatro gallego
contemporáneo, tuvo la serte de que la mayor
parte de sus obras fuesen representadas en el
mismo año de ser publicadas. Cabe destacar
"Mourenza", de ambiente marinero. Fue uno de
los fundadores y el primer presidente del
Seminario de Estudios Gallegos. En prosa
publicó una colección de "Contos de Nadal".
   LUMIA: - Dinque o urco é un can moi
grande que en noites pechas sae do mar,
e vai por as rúas e por congostras
ouveando con outros cans que acoden a
lle dar escolta. Leva unha cadea arrastro.
Por veces detén-se, e todo-los mais fan-lle
roda, calados.
   MADALENA: (esterrexendo) - ¡Que medo!
   LUMIA:- Cousas de rapaces.

"Mourenza"

1983

Manuel Leiras Pulpeiro
Mondoñedo (1854-1912)

   Médico de profesión. Poeta y "buscador" de
la lengua, realizó trabajos de recogida del
gallego de la comarca mindoniense. Solo
publicó, en vida, "Cantares Gallegos" de
temática costumbrista, patriótica y
anticlerical. En este libro algunos de los
poemas están escritos en un gallego de tal
enxebreza que llegan a parecer cantigas
populares.
   Mentras que canta que cantas
andas de enriba para embaixo,
ando eu, por tras as silveiras,
aqueloutrada, acorando.

"Cantares Gallegos" 

1982

Luis  Amado Carballo
Pontevedra (1901-1927)

   Colaborador en diversas revistas y jornales
de la época, "A Nosa Terra", "El Pueblo
Gallego", "El Diario de Pontevedra", etc. Como
escritor se estrenó con dos narraciones
cortas, "Maliaxe" y "Os pobres de Deus".
Poeta de resonancias vanguardistas, intentó
humanizar el paisaje de su tierra en sus
versos. Solo publicó en vida "Proel". Póstumo
es el libro de poemas "O galo".
   Da beira do río
chegaban cantigas,
choutando nas leiras
molladas de risas.

"Proel" 

1981

Vicente Martínez-Risco
Ourense (1884-1963)

   Fundador, junto con Castelao, Otero
Pedrayo y otros de la revista "Nós" y miembro
destacado de esta generación, de la que
trata en su obra "Nós, os inadaptados".
Presidió la Sección Etnográfica del Seminario
de Estudios Gallegos. Nos dejó escrita su
concepción de Galicia en "Teoría do
Nacionalismo galego". Su novela más conocida
es "O porco de pé".
   ... o galego vive, fálase polas catro
quintas partes da poboación, i áchase
hoxe nunha das suas épocas de maor
frolecemento literario, convertíndose en
instrumento de espresión científica e de
produción filosófica.

"Teoría do Nacionalismo galego" 

1980

Afonso X. O Sabio
Toledo (1221) Sevilla (1284)

   Rey de Castilla y de Galicia. Autor de las
"Cantigas de Santa María", conjunto de más
de cuatrocientas poesías de amor y religiosas
dedicadas a cantar los milagros de la Virgen.
Del más famoso cancionero religioso de la
lírica gallego-portuguesa, se conservan cuatro
códices; el más completo es el de la Biblioteca
del Escorial.
   Sen calar
nen tardar
debe todavía
om'onrrar
e loar
a Santa María.

"Cantigas de Santa María"

1979

Documento PPS

Manoel Antonio Pérez Sánchez
Rianxo (1900-1930)

   Poeta de temática marinera, solo llegó a
publicar en vida "De catro a catro" (Follas
d'un diario d'abordo do pailebote "Constantino
Candeira"). Aunque no llegó a crear escuela,
es considerado el caudillo del movimiento
vanguardista en Galicia. El resto de su obra
nos fue dada a conocer más tarde por
Domingo García Sabell.
   Roubáronnos o Sol
O paquebote esmaltado
que cosía con liñas de fume
áxiles cadros sin marco.

"De catro a catro" 

1978

Antonio López Ferreiro
Santiago (1837) Vedra (1910)

   Fue canónigo de la catedral compostelana.
Cultivó la novela histórica de tradición
romántica con "O castelo de Pambre". Pero su
obra más importante es la monumental
"Historia de la Santa Apostólica Metropolitana
Iglesia de Santiago de Compostela", en once
volúmenes, que resulta ser una minuciosa
historia de Galicia, aunque en castellano.
   ... para todos era labianta e falangueira;
pero a sua labia era tan natural e tan sin
noxentas e empalagantes solermeirías, que
con ela á todos tiña comprados.

"O castelo de Pambre"

1977

Documento PPS

Antón Vilar Ponte
Viveiro (1881) A Coruña (1936)

   Su importancia en la literatura gallega se
debe a su labor periodística como director del
semanario "A Nosa Terra" de las Irmandades
da Fala que el mismo promoviera en A Coruña.
No menos transcendente fue su actividad
política a favor del galleguismo, como
Diputado en Cortes. También cultivó el teatro
y mismo colaboró con Cabanillas en el drama
"O Mariscal".
   A nosa lingua é o camiño de ouro da nosa
redención e do noso progreso:sin a lingua
morreremos como pobo, e nada
significaremos endexamais na cultura
universal.

"Pensamento e Sementeira"

1976

 Ramón Cabanillas Enríquez
Cambados (1876-1959)

   El poeta "oficial" de las Irmandades da
Fala y miembro de la Real Academia Gallega,
publicó sus primeros libros en La Habana: "No
desterro" y "Vento mareiro". Su "Antífona da
cantiga", estudio y antología de cantigas
populares es el primer libro que publicó la
Editorial Galaxia (1951). Escribió las piezas
teatrales "A man de Santiña" y "O Mariscal".
   Quero ouír cantar o cuco,
sentir o oubeo dos cans
e escoitar na lonxanía
aturuxos e alalás,
ó erguerse a lúa de prata
sobre a esmeralda do mar.

"No desterro" 

1975

Xoán  Manuel Pintos Villar
Pontevedra (1811) Vigo (1876)

   Abogado de profesión, alcanzó un lugar
destacado en la literatura gallega con su
obra "A gaita gallega". Se trata del primer
libro de la literatura del Rexurdimento, siendo
publicado diez años antes que "Cantares
Gallegos" de Rosalía. Escrito en versos
sencillos con algunas prosas intercaladas,
resulta ser un manual de iniciación en el
idioma gallego.
   Chíi, íi, íi, íi,
   Óo, óo, óo, óo.
Tou porroutóu porroutóu porroutiña
tou porroutóu porroutóu porroutóo.
Velo ahí tedes tocando o Gaiteiro
velo ahí tedes co tamborileiro,
velo ahí tedes pesares quitando
velo ahí tedes a xente alegrando.

"A gaita gallega" 

1974

Xoán Vicente Viqueira
Madrid (1886) Bergondo (1924)

   Miembro das Irmandades da Fala de A
Coruña y catedrático de filosofía, escribió
numerosos tratados de filosofía y psicología
en castellano. En gallego cultivó la prosa de
temática galleguista y la lírica amorosa y
paisagística, recogidas en el libro "Ensaios
e poemas". La prosa relacionada con la
educación se recoge en "Nosos problemas
educativos".
   ¡Galegos, amade a vosa lingua, porque
ela é un rico tesouro oculto! Amádea,
faládea, cultivádea; desenterrade o tesouro
que garda o xigante alarbio da tiranía.

"A nosa língua" 

1973

Manuel  Lago González
Tui (1865) Santiago (1925)

   Arzobispo de Santiago, miembro de honra
del Seminario de Estudios Gallegos. Aún que
no llegó a publicar ningún libro, además de
escritos religiosos y colaboraciones en la
prensa de la época, nos dejó más de medio
centenar de poemas en gallego. Producción
que hoy en día conocemos gracias a su
recuperación por parte de Filgueira Valverde.
   Oína cando era neno
tan gasalleira e tan doce
que coidéi  que eran os ánxeles
que do meu berce no borde...

  "A fala galega"            

1972

Valentín Lamas Carvajal 
Ourense (1849-1906)

   Dedicado al periodismo se dio a conocer
muy temprano como poeta, de temática
popular y costumbrista, con "Espiñas, follas
e flores", "Saudades gallegas" y "A musa das
aldeas". Sin embargo debe su fama a la obra
en prosa "O Catecismo do labrego", puede
que la más popular de la bibliografía gallega.
También es de temática popular "Gallegada",
el otro libro suyo en prosa.
   Fillo daquela raza de artistas que nas
romaxes da nosa terra foron noutros
tempos encanto das rapazas, legría dos
nenos e axudante dos mozos trouleados,...

"Tipos e costumes do país"                  

1971

Gonzalo López Abente
Muxía (1878-1963)

   Perteneciente a la generación de las
Irmandades da Fala, se dió a conocer como
poeta con "Escumas da ribeira", al que
siguieron otros cinco, todos ellos con
elementos modernistas al estilo de Cabanillas.
Escribió varias novelas cortas, por lo general
de ambiente marinero, como "O deputado por
Beiramar", y una pieza teatral "María Rosa".
   O mar, galán namorado
cantando chega hastra a orela,
e nos pes do ben amado
deixa unha ofrenda sinxela;
soberba, altiva, a montana
sinte de aquel bico o ardore
i unha furna abre na entrana
nun terremoto de amore.

"A furna" 

1970

Marcial Valladares Níñez
A Estrada (1821-1903)

   Uno de los precursores de nuestro
Rexurdimento literario. Además de su labor
como lingüista, publicando una gramática y
un diccionario de nuestra lengua, escribió
algunos poemas de carácter costumbrista al
modo popular. Facilitó material folclórico a
Antonio Machado. Tiene el mérito de ser el
autor de la primera novela en gallego
"Maxiña ou a filla espúrea".
   ...era unha mañán de maio; empezaba
a esclarecer, e ladrando os cans nas erias,
daban a senté que pasaba polas congostras;
cantaban xa o millangarrido, a bubela e o
cuco nas carballeiras, o merlo e o reiseñor
nos salgueirales, o paspallás entre os
centeos, e os xílgaros e carriciños, os
chincheiros e siríns desfacíanse nos eidos
mirando cada un para o seu amor...

"Romaría no Pico Sacro" 

1969

Antonio Noriega Varela 
Mondoñedo (1869) Viveiro (1947)

   Conocido como el "poeta da montaña" por
sus composiciones, en las que cantó las
cosas humildes de la naturaleza y de la vida
labriega, solo escribió el libro "Montañesas"
que luego se titularía "Do ermo". También
publicó una selección de cantares populares,
"A Virxe e a paisanaxe", y otra de dichos,
refranes,... con el título de "Como falan os
brañegos".
   Nosa fala é un paxariño
que adoita fague-lo niño
no seio do hirsuto monte:
ben na pola dun espiño
ben a beira duna fonte.

"Do ermo" 

1968

Florentino López Cuevillas 
Ourense (1886-1958)

   Una de las figuras más relevantes de la
Xeración Nós, junto con Otero Pedrayo y
Vicente Risco. Destacó por su labor de
investigador de la prehistoria de Galicia. En
su obra póstuma "Prosas galegas" (1962),
se recoge una selección de sus estudios,
ensayos, semblanzas de escritores gallegos
y creaciones literarias. 
   Mira o que fas Trasno. Ti naciches na
aldea, ti andaches nos piñeirais, nos
soutos e nas fragas; ti ainda levas na
cachola un pucho de la e nos pés unhas
chancas de pau de amieiro.

"Prosas galegas"

1967

Manuel Curros Enríquez
Celanova (1851) A Habana (1908)

   El poeta "libre" por excelencia de nuestro
Rexurdimento literario. Sus libros de poesía más
importantes son "Airiños da miña terra" y "O
Divino Sainete". Fue uno de los fundadores y
primer presidente de la Asociación Iniciadora y
Protectora de la Academia Gallega, que se
constituiría en Real Academia Gallega en 1906.
   Esa fala pulida, idioma úneco,
Máis qu'hoxe enriquecido, e máis perfeuto,
Resume d'as palabras máis sonoras
Qu'aquelas n'os deixaran como un herdo;
Ese idioma, compendio d'os idiomas,
Com'onha serenata pracenteiro,
Com'onha noite de luar docísimo.
Será -¿qué outro sinon?- será o galego.

"Aires d'a miña terra" 

1966

Francisco Añón Paz 
Outes (1812) Madrid (1878)

   Un dos poetas precursores do Rexurdimento,
colaboró en los periódicos de la época como "El
Idólatra de Galicia" o "El Recreo Compostelano"
entre otros. Su poema "A Galicia" fue premiado
en los primeros Xogos Florais de Galicia,
celebrados en A Coruña. Fue inmortalizado por
el propio Curros Enríquez al hacerlo su guía y
consejero en "O Divino Sainete".
   ¡Ai!, esperta, adorada Galicia
dese sono en que estás debruzada;
do teu rico porvir a alborada
polo ceo enxergñandose vai
xa cantando os teus fillos te chaman,
e cos brazos en cruz se espreguizan...
¡Malpocados! o que eles cobizan
é un bico dos labios da nai.

"A Galicia" 

1965

Documento PPS

Eduardo Pondal Abente
Ponteceso (1835) A Coruña (1917)

   Figura cumbre del Rexurdimento, mereció el
sobrenombre de "O Bardo" por su defensa de
nuestras orígenes célticas. Su principal libro,
"Queixumes dos pinos", contiene el poema "Os
pinos"; letra del Himno Gallego que, con música
de Pascual Veiga, se estrenó en el Centro
Gallego de A Habana el 20 de Diciembre de
1907. Fue miembro de la Real Academia Gallega.
   A lingua tiveran
por lingua de escravos,
esquenceran os patrios acentos
soedosos e brandos;
dos propios acentos
tiveran vergonza.

"Queixumes dos pinos" 

1964

Documento PPS

Alfonso Castelao Rodríguez
Rianxo (1886) Buenos Aires (1950)

   Miembro de la llamada Xeración Nós, de
las Irmandades da Fala y de la Real Academia
Gallega y diputado en las Cortes por el Partido
Galeguista. Dibujante y escritor de narrativa,
teatro y ensayo, publicó "Un ollo de vidro",
"Cousas", "Os vellos non deben de namorarse"
y "Sempre en Galiza", obra que fue considerada
por muchos como la "Biblia del galleguismo".
   Galiza, como grupo étnico, ten dereito
a diñificar a lingoa que o seu propio xenio 
reou, porque é unha lingoa capaz de ser
vehiculo da cultura universal, porque lle
sirve para comunicarse cos povos de fala
portuguesa, porque non ten outra mellor
para expresar os seus sentimentos e
porque perdéndoa xa non lle quedaría
ningunha razón de eixistir.

"Sempre en Galiza" 

1963

Rosalía   de Castro
antiago (1837) Padrón (1885)

   Fue una de las figuras principales de nuestro
Rexurdimento literario, junto con Curros y
Pondal, por sus libros de poemas "Cantares
Gallegos" y "Follas Novas". Estuvo casada con
Manuel Murguía, primer presidente de la Real
Academia Gallega. Así mismo, por su libro "En
las orillas del Sar", alcanzó la fama de ser una
de las mejores poetas del siglo XIX español.
   Misterios da tarde,
muramuxas da noite;
cantarte hei,Galicia,
na beira das fontes.
   Que asimo pediran,
que asimo mandaran
que cante e que cante
na lingua que eu falo.

"Cantares Gallegos"