Mixiricas e as Letras Galegas

por Efrén Vázquez

I

O retorno

Alí estaba sentado aquel velliño, á porta traseira da casa e baixo a mesta parra que o protexía daquel sol de agosto. Tiña postos uns anteollos de fina montura metálica a xogo coa cor cincenta dos seus miúdos cabelos e ben recortada barba. Noutrora fora taxista e mais conductor de coches de liña, que levaban e traían xentes ó longo do percorrido entre Ourense e Santiago. Retirado xa, disfrutaba dun dos seus preferidos pasatempos, restaurar e ler libros vellos. E iso era, mesmamente, o que nestes intres estaba a facer. Apoiado cara diante, cos cóbados nunha pequena mesiña e os anteollos a medio camiño no nariz, sostiña na súa man esquerda un pequeno libriño, feitucamente encadernado en vitela avellentada. Aínda que con aspecto de ben conservado, a penas se podían enxerga-las letras que no seu canto foran escritas con firme pulso e en tinta negra. El ben sabía de que libro se trataba, pois mercárao cando era mozo na feira de Santos en Monterroso, por tres reais; reais que gañara apañando no "grao do corvo" mentres os maiores andaban nos labores da seitura. O libriño en cuestión pasara dende aquela perdido entre outros moitos exemplares que el fora conseguindo, e que hoxe se amontoaban nos innumerables andeis que cubrían as paredes da casa, agás na cociña e no cuarto de baño. Agora dende o seu retiro, era cando dispuña de tempo para ilos disfrutando un a un.

Este que tiña na man era unha pequena xoia bibliográfica. Pasoulle un paniño lixeiramente húmido e unha vez limpo apareceron máis nidias as letras do lombo: "FLOREZ - España Sagrada". Abriuno, xa que logo, con moito tento, por se a couza ou mesmo o paso do tempo estragaran os fíos que xunguían as follas. "Está moi ben conservado", pensou con ledicia. Tratábase do codiciado tomo XV da "España Sagrada" do P. Florez, publicada en Madrid no ano MDCCLIX, no que se describía a "antiga provincia de Galicia".

Seguiu metodicamente a operación de limpeza e, co pincel que sostiña entre os dedos matapiollos e furabolos, foi folla por folla retirando calquera resto de po ou lixo e de vez en cando desdobrando algunha páxina enrugada polo uso ou como sinal de lectura. Ademais non amosaban marcas de dedos, unha das cousas que máis lle amolaba ver nun libro.

Estábao pasando en grande, alternando a tarefa de restauración coa lectura dalgúns parágrafos, aproveitando os intres en que lle tiña que dar un descanso ó seu brazo dereito. Facía unha lectura moi pausada, pois tiña a vista xa un pouco cansa, propio da idade. Así entre outras cousas puido ler que o Medulio, ese monte onde morreran tantos galegos antes de se renderen ó poder de Roma, "es más abajo de Ponferrada en la entrada de Galicia, donde llaman las Médulas, o Sierra de Mamed, sobre el rio Sil, que es el Minio de los antiguos."

Ás veces tiña a sorte de atopar dentro do libro algunha marca coa que algún dos propietarios ou lectores anteriores sinalara o lugar onde continuar coa lectura en mellor ocasión ou tamén porque "algo" daquela páxina chamáralle a atención. El xa atopara moitas destas "marcas" e, nalgunha ocasión, incluso de certo valor coma selos de correos antigos, unha foto, algún manuscrito curioso, ... ou calquera outro pequeno obxecto do que, nun intre de interrupción inesperada o lector votara man. Tamén tiña atopado, e de feito xa dispuña dunha interesante colección, marcadores de prata, de tea, de cartón, de cordonciño, de propaganda, de tódolos tamaños e formas.

Unha refacho de aire morno alborotoulle as follas finais do libro, polas que aínda non pasara o seu pincel limpador. De entre elas saíu voando un papeliño que ó pouco foise pousando ós seus pés. ¡Xa me parecía que algo tiña que haber!, pensou para si. Coa impaciencia e curiosidade lóxicas, por ver de que se trataba, agachouse para coller aquel papel que amosaba un enorme 4. Pertencía a un deses almanaques de parede, chamados "de taco", dos que se ía retirando unha folliña por día. A súa faciana amosou un xesto de certa desilusión. Folliñas coma esa atopara milleiros e todo o que de atractivo podían ter era o "santoral" do día e algún pasatempo, refrán, frase célebre ou mesmo receitas de cociña,... na súa parte posterior.

A verdade é que os brazos íanlle cansos, un de soster con firmeza e delicadeza a un tempo e o outro de pasear con agarimo o pincel por riba de todas e cada unha daquelas páxinas dun papel incriblemente branco, sobre o que resaltaban as liñas impresas con extraordinaria nitidez, para ser un exemplar do ano 1759. Aproveitou para curiosear o que acompañaba aquel 4, que enchía case as tres cuartas partes do papeliño do tamaño da súa palma da man. Nel figuraba o mes de abril e o día da semana, venres, pero non aparecía o ano. O tercio restante estaba ocupado polo santoral: Bieito, Isidoro e Zósimo. Deulle logo a volta e sentiu un certo desencanto ou frustración. Alí non había ningunha nota manuscrita, que lle puidera dar pistas sobre quen ou por que alguén usara esta folliña como marcapáxina. Só tiña un pasatempo. Para máis mágoa non soubera de que lugar caera. ¡Que se lle vai facer!, pensou, e con resignación púxoa de novo sinalando, desta vez, a páxina onde debería reanuda-la tarefa restauradora. ¡Por hoxe xa está ben! -decidiu. Ademais o po provocáralle un certo malestar nos ollos. Neses ollos cansos daqueles anos mozos de esmorga cos amigos, de tanta vida de traballo co autobús polas feiras e logo co taxi, sempre indo e vindo por onde querían os demais, coa ilusión de lle dar ós fillos o que el non puidera acadar... e, agora, xa tiña netos.

Sentíase certamente canso e sen saber como os pensamentos marcharon, ou acompañárono iso só saberao el, mentres se foi quedando durmido. Sóubolle a gloria, aínda que non foi moito tempo. Alí estaban os dous netos, un por cada brazo, tirando del.

- ¡Agustín! ¡Agustín! ¡Caeuche o libro!

- Graciñas, pequenos...pero ¿onde vai a marca que deixei nel?

- ¿Refíreste á folliña do pasatempo?

- ¡A mesma! -medio berrou alporizado-. ¡Agora como vou saber onde seguir limpando! ¡Por que tedes que andar nas miñas cousas!

- Só che recollemos o libro do chan, a folliña xa estaba fóra ó seu carón, e como tiña un pasatempo puxémonos a facelo, mentres ti seguías a durmir.

- Está ben, -consentiu, xa máis cariñosamente, ó comprobar que non mentían.

- ¿Déixanolo seguir facendo?

- Sempre que vos poñades agora e non molestedes a avoa, que está a prepara-la cea.

Anxo e Uxío, miráronse un para o outro e sen perder un segundo deron en cavilar coa solución do pasatempo.

"Logogrifo numérico"

........................... (catedral galega)

1 * 2 3 * 4 $ 3 *

........................... (relativo ó inverno)

& 2 5 $ 6 2 @ 7

......................... (insecto con nome de muller)

8 * @ 2 & 4@

.................... (edificio relixioso)

& 9 6 $ 8 @

.................... (a muller de El-Rei)

6 @ & 4 @

............... (terra rodeada de mar)

& 7 7 @

....... (morada de Deus)

: $ *

........ (co que voan os paxaros)

@ 0

... (letra de plural)

0

Certo é que o avó pensou en ter entretidos ós netos ata a hora da cea, mais non foi así pois ó pouco tempo un estróupele polo corredor foino avisando de que se achegaban a todo correr.

- ¡Avó! ¡Avó! ¡Xa temos a solución! -dixeron a unha.

Alí tiña diante aquelas dúas facianas ledas e satisfeitas de teren acadado a proba, amosándolle o papeliño con algúns borróns, pero completamente resolto.

- Ben rapaces, imos ver se ademais está ben feito...

Agustín foi percorrendo cos seus olliños doces, asentindo ó remate de cada unha das palabras como sinal de conformidade.

- ¡Si señores! ¡Sodes incribles!

Calou e quedou coa mirada perdida, nin se sabe onde, ata que semellou volver á realidade.

- Se souberades os recordos que me traen ó maxín algunhas destas verbas. Hai algo nelas case misterioso que non acabo de enxergar.

- ¿Que é? ¿Que é?

- Deixádeme ata mañá -case suplicou-. A estas horas do día xa vou canso, pero ben seguro que co espertar do novo día hei ve-las cousas máis claras.

Unha voz dende a cociña puxo remate á conversa:

- ¡Veña a cear!

A avoa Medina tiña preparado aquelo que máis lles gustaba, tortilla de pan e plátanos fritidos. Ante tal oferta os rapaces aceptaron, sen máis insistencia, a suxerencia do avó.

- ¡Mañá será outro día se Deus quere! -sentenciou Agus.

O canto do galo xunto co chiar dos paxariños, en lugar do bruar dos coches polas rúas da cidade, foi o que os espertou aquela mañanciña. Era un pracer podérense erguer sen senti-la luz feridora da lámpada do teito. As primeiras raiolas furando as regañas das contraventás cruzaban a habitación alumeándoa como se foran os focos dun circo na procura dos trapecistas.

- ¿Cantos do noso cole terán, coma nós, a mesma sorte de pasar uns días na aldea cos avós? -preguntouse en voz alta Anxo ó tempo que se erguía da cama e tiraba do cobertor para que seu irmán tamén o fixera.

- Non teñas tanta présa, que é moi cedo e o avó aínda estará durmindo. -refunfuñou Uxío con voz rouca.

- Pois espertámolo e xa está. Hoxe quedou en dicírno-lo que lle impresionou do pasatempo.

Anxo era todo impaciencia e, logo de se lava-la cara "coma os gatos", foi cara a habitación do avó e petou cos cotelos na porta. Primeiro moi a modo, como non querendo molestar, pero ó ver que non contestaba petou máis forte. Repetiu os golpes na porta ata que chegou seu irmán berrándolle:

- ¡Non sigas, pedazo de besta!

- Pero e se están dentro e se atopan mal e por iso non contestan -reprochoulle Anxo.

- ¡Ti si que estás mal! Anda, vén comigo, que onde vai que xa se ergueron e están traballando na horta.

O renxer da porta alertounos de que alguén entraba na casa. Eran Agus e Medina que xa voltaban.

- ¡Bos días! ¡Durmistes ben! ¿Nonsi?

- ¡Hola avós! ¡ Agus, Agus,... quedaches en que nolo contarías hoxe! -berraron a dúo Anxo e Uxío.

- ¡Veña á mesa, e que volo conte mentres almorzades! -suxeriu a avoa Medina.

Chocolate ben espeso, dese que terma dunha culler dereita no medio da cunca, e pauciños de pan fritidos con azucre. Só ela sabía facelos tan ben.

- ¡Veña, almorzade ben que imos ir de viaxe! -anunciou o avó.

- Pero non nos ías contar....

- Precisamente diso se trata, e polo camiño xa vos iredes enterando.

Ó remataren o almorzo, colleron o coche e saíron sen saberen cara onde se dirixían. Ó pouco, os dous, no asento traseiro, deron en se mirar o un ó outro e poñer caras de decepción. Estaban a pasar por Guntín e pouco despois deixaban atrás o Alto do Picato. Así pois estaban camiño de Lugo, e iso era o que facían moitas veces, pois alí tiñan os avós un piso. ¿Onde nos levará? -pensaban os dous, cada un polo seu lado. Non se atrevían a preguntarllo. Agus, pola súa parte, ía observando polo espello retrovisor a cara de desencanto dos dous netos. Ata chegar a Lugo, ninguén abriu a boca para dicir nada. Cando deixaron Lugo atrás, Agus aproveitou para romper aquel silencio:

- ¡Ben rapaces! É o momento de saberdes a onde imos. ¿Algún de vós sabe onde queda Meira?

- Na escola dixéronnos que alí hai un mosteiro cisterciense cunhas ferraxes medievais moi bonitas na porta. -respostou Anxo.

Houbo un silencio ata que de alí a un pouco, Uxío, que tamén quería facerse valer e non quedar de ignorante, dixo que a profe lles contara que na Serra de Meira era onde nacía o río Miño.

- Xa vexo que sodes uns alumnos moi aplicados -dixo Agus, e continuou-, pois Meira queda camiño de Mondoñedo e é alí a onde imos. ¿Non lembráde-lo pasatempo que fixestes onte á noite?

- ¡Si, si! Mondoñedo era a primeira palabra que tivemos que buscar no "Logogrifo numérico" -dixeron os dous a un tempo.

- ¿E a que imos aló? -preguntou Uxío, que non acababa de ver clara a relación.

- Mirade xa é hora de que coñezades unha pequena historia que me aconteceu hai tempo, cando andaba de conductor. Un bo día, á altura do Pico Sacro, chegando a Santiago recollín a un viaxeiro moi especial, que resultou ser un trasno. Os dous faciamos bo xugo e contoume que viñera a Galicia por primeira vez coa intención de coñece-las capitais do Antigo Reino de Galicia. Dende aquela non volvín saber máis nada del.

- ¿E que ten que ver iso con que vaiamos a Mondoñedo? -preguntaron os dous, pois cada vez entendían menos.

- Non vos impacientedes e lembrade o pasatempo que fixestes onte. Poida que sexa unha casualidade ou non.

- Aquí o teño, no peto cueiro do pantalón -dixo Uxío orgulloso.

- ¡Ben! ¡Ben! Iso é ser precavido e ha te-la súa recompensa -sentenciou Agus-. Lede o nome que se forma coas letras iniciais de cada unha das palabras que tivestes que averiguar.

- M... I... -foi deletreando Anxo.

- X... I... R... I..... -continuou deletreando Uxío.

- C... A... S -deletrearon os dous.

-¡Mixiricas! ¡Iso é, Mixiricas! -exclamaron os dous a un tempo e volveron repetir entusiasmados:

- ¡MIXIRICAS!

- ¡Vale! ¡Vale! Non fai falla que berredes tanto. Ese era o nome daquel trasno e poida que Mondoñedo sexa onde atopemos rastro del. Esa é a corazoada -díxolles Agus.

Entretidos na conversa foron pasando os quilómetros e cando se decataron xa estaban nos derradeiros altos da Serra de Lourenzá e á esquerda albiscábase o val de Mondoñedo. Xa coñecían Mondoñedo, pola catedral, pola historia do Mariscal Pardo de Cela e a Ponte do Pasatempo, polo Rei das Tartas que xa morrera pero que deixara en boas mans a receita, e polas covas que hai en Argomoso. A máis grande e famosa é a chamada do Rei Cintolo. Ata ela foron coa idea de atopar algunha pegada daquel trasno chamado Mixiricas, pois tratándose de cousas de encantamentos, xa "O Ciprianillo", ese libro fundamental para a busca de tesouros en Galicia, sinala que "tódolos tesouros e encantamentos do Antigo Reino de Galicia foron depositados polos mouros e romanos en agochos soterrados".

Deixaron o coche ó comenzo da aba do monte. A medio camiño da cima abríase a burata de entrada ata a que tiveron que subir a pé. Non se atreveron a entrar por dúas claras razóns: unha, que estaba pechada cunha reixa de ferro e, outra aínda máis poderosa, que non levaban os aparellos propios dos espeleólogos. Mais non se achegaran ata alí para dárense a volta sen máis, así que se lles ocorreu, na mesma boca da cova, sobre o chan, debuxa-la estrela dos esconxuros que o avó Agus lembraba ter ollado nalgunha edición daquel libriño para atopar tesouros.

Alí non sucedeu nada, como era de esperar, pois as cousas de encantamento "van polo aire e veñen polo vento". E polo vento veu unha voz que o eco foi repetindo polo val:

- ¡Agardade que agora vou! ¡ ......que agora vooouuuuuu! ¡........vooouuuuuu!

A penas se deixara de oír cando unha brisiña, acompañada de certo cheiro a xofre, saíu da boca da cova precedendo á aparición dunha pequena figura, que de non ser polos pequenos corniños e curto rabiño, semellaba mesmamente a dun raparigo espido. Espido non, que levaba unha cunchiña de vieira tapando as súas partes.

- Aquí me tedes, e ben agradecido, que de non ser polo voso esconxuro non tería atopado o lugar preciso por onde abandonei esta Terra hai tempo.

- ¡Mixiricas! -exclamou Agus, recoñecéndoo e dándolle unha aperta monumental.

- ¿Son teus netos? ¡Encantado! -dixo ó tempo que lles chiscaba un ollo.

- ¿E logo que che trae por aquí de novo? -preguntou Agus.

- Dende que deixei esta Terra, hai xa algún tempo, levo dándolle voltas con vir a coñecela mellor. De coñecer algúns dos moitos tesouros que agocha.

- ¡Xa compartirás algún! -espetoulle bromeando o avó.

- ¡Non! Non son deses nos que ti estás pensando. Os que eu busco están ó voso alcance xa, e ademais ti, Agus, es afeccionado a eles. Sonche os libros. Os libros que teñen algo que ver con esta Terra.

- Entón conta coa nosa axuda -dixeron os tres a un tempo.

- Con ela contaba, pois como podedes sospeitar, non chegastes ata aquí por casualidade.

- ¡Catano de trasno! ¿Non che era máis doado vir á nosa casa? -reprochoulle o avó cariñosamente.

- As cousas sonche como son e moitas veces non como nós queremos.

- ¡Que mágoa! -exclamaron os netos-. Pensabamos que nos poderías axudar no cole, con algún dos teus poderes.

- Mirade raparigos, as cousas valen o que custa conseguilas. E para que vexades que non é unha desculpa, preséntovos a Artesa, que tamén me acompañará na miña segunda viaxe por esta Terra.

- ¡Pero se é unha caixiña nada máis! -exclamaron desencantados, pois agardaban que aparecera unha fada ou algo parecido-. ¿Que ten dentro? ¡Pouco pode coller de pequena que é!

- Os grandes tesouros non vos son os que avultan máis. Esta caixiña, Artesa, si que ten poderes. Ten o poder de me axudar a aprende-las cousas. Aí téde-lo mellor tesouro ¡O Saber! -sentenciou.

- ¿Así que os libros serán para nós o que Artesa para ti?

- Comprendéstelo ben. E agora, se mo permitides debería retirarme a descansar. Gracias de novo. Xa teredes noticias miñas.

Unha brisiña e un cheiro xa coñecido volveron face-la súa aparición ó tempo que Mixiricas se perdía na escuridade da cova. Agus, Anxo e Uxío volveron para casa onde xa a avoa Medina os agardaba coa cea feita. Por máis que preguntou onde estiveran non lle dixeron nada, pois seguro que pensaría que lle contaban unha trola ou que estaban tolos. Aínda que, ben pensado, ¿non sería todo froito do maxín do avó Agus?. Coa dúbida, co cansazo e ben ceados, fóronse deitar.

Continuará