A palabra e a linguaxe

       É xa que logo a linguaxe, un seguro de vida dos homes sobre a natureza e hoxe tamén fronte a ese mundo virtual que temos creado. A dixitalización da información incrementa enormemente as posibilidades de comunicación e memorización dos seres humanos, pero non debemos deixarnos asombrar por tal feito. Hoxe, con máis forza se cabe, cando as máquinas teñen a súa propia linguaxe, faise necesario sermos donos da palabra.

       Coa palabra o home ten transcendido a natureza, o pensamento inmediato, e fixo posible compartir cos seus semellantes un mundo semántico complexo. No só iso, senón que, agora que se sabe que o mapa do xenoma humano nos iguala nunha altísima porcentaxe ao resto de seres vivos, a diferencia hai que buscala na capacidade humana de abstraer, representar e reconstruir a realidade no intelecto, para ser compartida e transmitida aos seus semellantes.

Un pouco de historia

       O home na súa relación primaria coa natureza tense comunicado a través do xesto e os sons, ao mesmo ca grande parte do mundo animal. Logo eses sons fóronse facendo cada vez máis significativos a medida que foi dominando o medio natural, conformando o seu entorno e fixo da "urbe" o seu habitat. Foi entón cando, gracias á palabra, o home foi quen de comunicar a súa existencia a través da memoria e mailo coñecemento. Xa na antiga Grecia o dramaturgo Esquilo puña en voz do seu heroe Prometeo estas verbas "Escoitade o que fixen aos mortais: inventeilles o número, aprendinlles a xuntar as letras, deilles a memoria, a nai das musas". A comezos da Idade Moderna, a imprenta de Gütemberg revoluciona a escritura facéndoa "de todos un pouco" e iniciando unha vertixinosa evolución nos medios técnicos de impresión ata os actuais medios audiovisuais e informáticos.

A linguaxe humana

       Hoxendía, estase a falar de linguaxes (en plural) como sinónimo de expresión ou capacidade expresiva do medio comunicativo que o emprega e do que se lle fai acompañar (linguaxe televisiva, creativa, periodística, artística, etcétera), cando basicamente todos eles requiren o uso e o coñecemento dunha única linguaxe: a humana. Se ben en moitas de elas o significante pode non ser a palabra, por exemplo a linguaxe das artes figurativas, das emocións, das bandeiras, etcétera, a súa lectura ou interpretación, a súa descodificación, faráse a través da linguaxe que verdadeiramente caracteriza e identifica ao home como animal simbólico e transcendente, é a linguaxe basada na palabra.

EMISOR	CÓDIGO LINGÜÍSTICO	ADQUIRIDO
MENSAXE		CONVENCIONAL
		ARTICULADO
RECEPTOR		SIMBÓLICO

       É ben certo que a linguaxe humana (escrita ou falada) comporta certas limitacións. Non sempre coñecemos, e ás veces, nin temos a palabra precisa para expresármonos en cada caso particular. Esa experiencia, ese pensamento, esa idea nunca será semellante a outra, poderá gardar certa relación ou parecido con aquela pero fará que recurramos ás simellanzas significante-significado que coñezamos previamente; de non ser así, trataremos de inventar, crear novos significantes aos que o contexto axudará a dar significado. Coseriu (2) considera que "a creación é, logo, constante na linguaxe: non caracteriza só o momento inicial dun símbolo (o momento no que un novo modelo aparece por primeira vez na historia), senón todo acto de falar."

A linguaxe escrita e a dixital

       Hoxe estamos ante a maior revolución da linguaxe humana: a súa conversión na linguaxe universal das máquinas. O home ten acadado romper en parte os atrancos da distancia e mailo tempo, coa creación de todo un mundo representacional da realidade e que o profesor Javier Echeverría deu en chamar "terceiro entorno"(3). O ser humano xa non se realiza só alí onde está presente e élle posible liberarse de determinados límites impostos polas fronteiras xeográficas, culturais e lingüísticas mediante a creación dun entorno virtual baseado nos novos medios telemáticos que comparten unha única e universal linguaxe, a das máquinas. Estaríamos moi preto do ideal leibniciano dunha Característica Universal. En calquera lugar e momento poderíamos expresarnos e recibir información en calquera das linguas existentes, a través da codificación e descodificación desa linguaxe universal das máquinas: a linguaxe dixital.

       Queda atrás a mentalidade "enciclopédica" do saber na que o ser humano trata de acumular coñecemento. Hoxe ese coñecemento "é o principal compoñente do desenvolvemento económico", en palabras do Premio Nobel de Economía Herbert Simon. A dixitalización da información e os medios telemáticos están permitindo o alcance case instantáneo á información, o poder non consiste en tela senón en verificala, validala e "desgraciadamente" utilizala como mercadoría, como producto de consumo. O grande reto, ó igual que selecionamos as palabras cando nos comunicamos, está en sabermos peneirar, escoller, discernir a información que queremos. O ensino de como utilizar os novos medios e saber "ler" o que se nos amosa con actitude crítica e criterio selectivo está a ser o grande reto da que se dá en chamar "sociedade da información". O novelista norteamericano Ray Bradbury sinala que se debería primeiro aprender aos nenos a ler e só cando o saiban facer ben xa poderán xogar co ordenador.

¿Desaparecerá a escritura?

       Estamos diante dunha morea de estímulos a través de imaxes, iconos, sons, palabras, cores (aínda os medios no son quen de excitar os outros sentidos: tacto, gusto e olfato), que farán xurdir en nós sensacións, ideas, pensamentos que porán a proba a nosa capacidade de abstracción. Neste senso, para o sociólogo francés Jean Baudrillard (4) "con Internet e as autoestradas da información, non só se pode falar dunha desaparición da palabra interpersoal, senón tamén da desaparición da escritura". O que desaparecerá para el é a escritura en tempo real, pois esta require un alonxamento (alguén escribe e non sabe canto tempo cumprirá para que sexa lido o seu escrito) que a capacidade da rede de que sexa lido inmediatamente anularía. Esa simultaneidade de que potencialmente un texto poida ser lido ao mesmo tempo que está sendo escrito, en calquera lugar e/ou momento por calquera persoa, é o que fará que a escritura se vexa alterada dando lugar a outra linguaxe, pois o ordenador estanos a obrigar a pensar de outro xeito.

       É certo que o ordenador nos obriga a escribir "de outra forma" a "outro ritmo" e que iso esixirá unha grande actividade creadora de formas representacionais escritas ante novas realidades dun mundo de bits, pero seguirán sendo signos, grafos ou grafemas que conformarán palabras.

(1)   ECO, Umberto (1994): "La búsqueda de la lengua perfecta", Barcelona, Editorial Crítica.

(2)   COSERIU, E.(1977): "El hombre y su lenguaje", Madrid, editorial Gredos. (p.75)

(3)   ECHEVERRÍA, Javier (1999): "Los señores del aire: Telépolis y el Tercer Entorno", Barcelona, Ediciones Destino.

(4)   BAUDRILLARD, Jean: "¿Red, dónde está tu victoria? en El País. World Media Network. http://www.uta.edu/english/apt/collab/baudweb.html

 Neste apartado reséñanse libros, propostos como interesantes, relacionados coa linguaxe; estando aberta esta sección a cantas  suxerencias e aportacións de interese xustificado sobre o tema se fagan chegar.

BANDA, Mariano de la (2000): Escarfucios y palabros. Madrid, Temas de Hoy.

CANALS, Cuca (1998): La hescritora. Barcelona, Plaza y Janés.

MOURILLE, Enrique (1997): Juego y destrucción de la palabra. Santiago de Compostela, Eco Franciscano.

PEREC, Georges (1997): El secuestro. Barcelona, Anagrama.

VILCHES VIVANCOS, Fernando (1999): El menosprecio de la lengua. El español en la prensa. Madrid, Dykinson.

Álbum de FRASES

Octavio Paz "A verdadeira nacionalidade dun home é a súa linguaxe"

Demócrito"As palabras son as sombras dos feitos"

Marguerite Yourcenar"Todo silencio está feito de palabras que non se dixeron"

Federico Mauthner"A poesía é a existencia dos sentidos por medio da palabra"

Wittgenstein"Os lindeiros da miña linguaxe son os do meu mundo"